Katedra Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela w Przemyślu

Katedra Wniebowzięcia NMP i św. Jana Chrzciciela w Przemyślu - w latach 1460-95 z inicjatywy biskupa Mikołaja Błażejowskiego rozpoczęto budowę obecnej katedry, pod którą znajdują się relikty XIII wiecznej rotundy pw. św. Mikołaja.W 1495 roku wybuchł tragiczny w skutkach pożar i trzeba było świątynię odbudowywać do r. 1571. Obiekt jest budowlą trzynawową o charakterze bazylikowym (nawa główna wyższa od naw bocznych) o wydłużonym prezbiterium. W prezbiterium zachowały się gotyckie okna i sklepienie siatkowe. Przy katedrze stoi późnobarokowa dzwonnica (71 m) wzniesiona w latach 1759-64, nadbudowana w 1907 r. o trzecią neobarokową kondygnację, nakryta hełmem z dwiema spiętrzonymi elewacjami. Wewnątrz 4 dzwony, najstarszy z 1766 r.

"Złożenie Chrystusa do grobu" przedstawia ołtarz główny z XIX w. będący imitacją średniowiecznych nastaw ołtarzowych na modłę Wita Stwosza.

W prawej nawie bocznej znajduje się wejście do kaplicy Fredrów z ok. 1730 r.. Kaplica posiada bogato zdobioną kopułę z freskami przedstawiającymi aniołów z narzędziami męki pańskiej i zdjęcie z krzyża. W centrum kaplicy ołtarz późnobarokowy z czarnego marmuru Znajduje się na nim średniowieczny krucyfiks (XVI w.) Cechu szewców, poniżej ołtarza Pieta z alabastru (I poł. XVII w.) W kaplicy znajduje się barokowy nagrobek bpa Aleksandra Fredry (+1733) i jego barokowe epitafium, a także relikwie bpa św. J. S. Pelczara (bp przem. 1900-24).

Kaplica Drohojowskich (zwaną Najśw. Sakramentu lub św. Tomasza) została wzniesiona ok. 1578 r. następnie przekształcona staraniem bpa Szembeka ok. 1720 roku na obecną formę. Główną ozdobą kaplicy nakrytej kopułą jest iluzjonistyczna polichromia lwowskiego artysty S. Stroińskiego z poł. XVIII w., Związana z kultem i adoracją Najśw. Sakramentu. W ołtarzu barokowe cyborium.

W czasie walk niemiecko-radzieckich 25 czerwca 1941 roku bomba uszkodziła sygnaturkę na dachu katedralnym, popękało prezbiterium uległy także zniszczeniu piękne witraże autorstwa Jana Matejki. Po wojnie zaczęto usuwanie szkód, wymianę i remont witraży, prezbiterium, sygnaturki, założono także ogrzewanie podłogowe (ostatnia większa renowacja katedry w l. 1995-99).

L i t e r a t u r a: A. Bednarczyk, Początki chrześcijaństwa w Przemyślu, Tyg. Niedziela nr 49/2005; M. Orłowicz Ilustrowany przewodnik po Przemyślu i okolicy : z planem miasta, mapką okolicy i 63 ilustracyami w tekście, Lwów 1914; Z. Pianowski, M. Proksa, Rotunda św. Mikołaja w Przemyślu po badaniach archeologiczno-architektonicznych w latach 1996-1998 Przemyśl 1998.
Z. Pianowski, M. Proksa, Przedromańskie palatium i rotunda na Wzgórzu Zamkowym w Przemyślu w świetle badań archeologiczno - architektonicznych do roku 2002 Przemyśl 2003; Rocznik Archidiecezji Przemyskiej 1997 - Album. Przemyśl 1997