DrukujDrukuj

Kościół farny pw. św. Stanisława bpa w Łańcucie

Etykietowanie:
Współautorzy:
  • volodya
  • astec

Kościół farny pw. św. Stanisława bpa w Łańcucie - przy obecnym stanie wiedzy początki parafii farnej w Łańcucie trudne są do precyzyjnego ustalenia. Nie zachowany do naszych czasów dokument fundacyjny parafii, podobnie zresztą jak i akt lokacji miasta, nie ułatwiają historykom zadania.

Istniejąca tradycja opierająca się na Metryce Koronnej datuje czas powstania parafii, jak i miasta na 1349 rok. Pierwszy znany w źródłach właściciel miasta Otton z Pilczy, oddany współpracownik króla Kazimierza Wielkiego został mianowany przez króla starostą ruskim w 1352 roku za liczne zasługi dla państwa. W dowód uznania zasług na stanowisku starosty ruskiego otrzymał on dobra łańcuckie przed 1369 rokiem i być może wtedy ufundował drewniany kościółek pod wezwaniem św. Barbary.

Jan Pilecki wybudował nowy, murowany już kościół przed swoją śmiercią w 1476 roku. Kościół posiadał jedną nawę z orientowanym na wschód prezbiterium. Jeden z jego synów, Otton Pilecki, podkomorzy lubelski w 1478 roku funduje przy istniejącym kościele ceglaną kaplice: pod wezwaniem "Dobrej śmierci" z późnogotyckim krucyfiksem i statuą Matki Bożej Bolesnej (nie zachowane), od strony zaś południowej kaplicę paw. NMP i św. Agnieszki patronki tkaczy. Ustanowiono także wówczas altarystów przy kaplicach, to jest księży, którzy mieli codziennie odprawiać przy ołtarzach msze
W latach czterdziestych XVI wieku docierają do Łańcuta pierwsze nowinki reformacyjne. Ówczesny właściciel miasta Krzysztof Pilecki, przyjmuje wyznanie kalwińskie i zabrania odprawiania nabożeństw w kościele parafialnym nakazując wprowadzenie liturgii protestanckiej (1547rok). Jedną z niewątpliwych przyczyn przyjęcia przez Pileckiego wyznania kalwińskiego były kłopoty finansowe, które chciał rozwiązać przez zagarnięcie majątku parafialnego. Wiadomości o poczynaniach magnata dotarły wkrótce do biskupa przemyskiego Jana Dziaduskiego, który upomniał Pileckiego, a następnie wezwał przed sąd biskupi, na co ten nie zareagował. Wówczas biskup ekskomunikował Pileckiego, a miasto zostało obłożone interdyktem. Do ogłoszenia w Łańcucie obu decyzji biskupich Krzysztof Pilecki nie dopuścił, wyrażając tym samym niezależność gminy kalwińskiej. W 1576 roku gminie kalwińskiej w Łańcucie powierzono organizację synodu kalwińskiego.

W 1586 roku miasto przechodzi w ręce Stanisława Stadnickiego starosty zygwulskiego, przez swoje gwałtowne usposobienie zwanego "diabłem łańcuckim". Wypędza on katolików z kościoła parafialnego, usuwa obrazy i niszczy ołtarze. Łańcuccy katolicy zmuszeni są wówczas korzystać z pobliskiego kościółka w Soninie.. W 1621 roku Trybunał Lubelski zwraca kościół parafialny katolikom. W roku 1624 łańcucka świątynia zostaje spalona podczas najazdu Tatarów. Dopiero nowy właściciel Łańcuta Stanisław Lubomirski restauruje kościół, któremu na cześć odnowiciela nadane zostaje nowe wezwanie św. Stanisława. Jak wiemy jest on także fundatorem nowego, wspaniałego zamku w stylu palazzo in forteca (pałac w twierdzy), którego sylwetę (po licznych jednak przebudowach) możemy podziwiać do dnia dzisiejszego. Poświęcenia odbudowanego kościoła dokonuje bp Adam Nowodworski w 1635 roku. Nie długo dane było parafianom cieszyć się nową świątynią. W czasie potopu szwedzkiego Łańcutnajechały wojska księcia siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego w 1657 roku. Spalono wówczas doszczętnie łańcucką świątynię. Kolejny właściciel miasta hetman Jerzy Sebastian Lubomirski odbudowuje kościół. Prace trwają od 1661 do końca wieku, dzięki wsparciu następcy Jerzego Sebastiana - Franciszka. Tylman Gamerski, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli sztuki baroku w Polsce na polecenie właścicieli miasta na nowo praktycznie wybudował kościół. Budowla otrzymała dwuwieżową fasadę i obwarowana była murem obronnym. Tylman z Gameren był także autorem ołtarza głównego, do którego namalował obrazy: Ukrzyżowanie i Wskrzeszenie Piotrawina (obecnie nieistniejące). Ponadto zaprojektował ołtarze Anioła Stróża, św. Anny, św. Ksawerego, Jana i Barbary, oraz ołtarz Niepokalanie Poczętej. Wykonał również kaplicę dla zakupionego przez rajcę miejskiego Krzysztofa Ziemczyka cudownego już wówczas obrazu Matki Bożej Szkaplerznej (kopii MB Piaskowej z kościoła krakowskich karmelitów) z 1670 roku. W 1699 roku biskup ormiański Deodat poświęcił świątynię. W 1701 roku powstała kaplica Dobrej Śmierci, a po 1702 roku kaplica św. Barbary. Widok ówczesnego kościoła został uwieczniony w drzeworycie z 1701 roku. W 1733 po śmierci Augusta II Mocnego Teodor Lubomirski właściciel Łańcuta liczył na polska koronę. Wojska regimentarza Stanisława Poniatowskiego zajęły Łańcut, podczas przemarszu wojsk koronnych kościół uszkodzono. W protokole wizytacji biskupiej bpa Walentego Czapskiego czytamy, że w 1741 roku kościół gruntownie odnowiono staraniem Teodora Lubomirskiego. Świątynia zyskała układ trójnawowy. Poświęca ją w 1744 roku biskup Wacław Sierakowski. Do sześciu ołtarzy dodano kaplicę św. Antoniego i ołtarz św. Sebastiana. spalone barokowe ołtarze (dzieła Tylmana z Gameren) zredukowano do mens ołtarzowych. Ze starego wyposażenia zachowała się tylko chrzcielnica tylmanowska. Ponownie odnowiono kościół w 1783 roku sumptem księżnej marszałkowej Izabelli Lubomirskiej. Księżna ufundowała także w prawej nawie bocznej kaplicę, pod której posadzką pochowano jej męża marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego. W 1816 roku Łańcut przechodzi w ręce wnuków księżnej - Potockich. Utworzono tutaj w tym czasie ordynację. Pierwszy ordynat hrabia Alfred Potocki sprowadza do parafii w 1821 roku o.o. Jezuitów. W 1842 roku funduje plebanie, która miała pełnić funkcję kolegium jezuickiego. 15 stycznia 1890 roku Jezuici opuszczają Łańcut i parafia ponownie przechodzi w ręce księży parafialnych.

W latach 1896-1900 podjęta zostaje wielka przebudowa staraniem III ordynata Romana Potockiego i jego żony Elżbiety. Świątynia zyskuje obecny kształt eklektyzmu. Wybudowano także, wydłużając kościół nowe prezbiterium z transeptem i neoromańską kryptę dla członków rodziny Potockich. Ze starych krypt pod nawą boczną prawą przeniesiono także trumny Lubomirskich. Kościół posiada także niedostępne obecnie podziemia pod obecną nawą środkowa (będącą kiedyś prezbiterium) i pod nawą boczną lewą od strony plebanii, gdzie mieszczą się groby głownie osób duchownych: prepozytów i proboszczów łańcuckich. W czasie przebudowy zlikwidowano także dwuwieżową fasadę zastępując ją jedną wieżą. Roman i Elżbieta Potoccy ufundowali także ołtarz główny w stylu neogotyckim z drewnianymi rzeźbami św. patronów swoich (Romana, Elżbiety, Alfreda i Jerzego) w środkowej części ołtarza umieszczając obraz pędzla malarza lwowskiego Józefa Reichana z 1860(?) roku przedstawiające cud św. Stanisława wskrzeszającego rycerza Piotrawina.

W zamknięciach transeptu znajdują się ołtarze z obrazami Matki Bożej Szkaplerznej - Pani Łańcuckiej z 1670 roku, ołtarz z obrazem św. Sebastiana (kopia Donattiego) przeniesiony z kościoła o.o. Dominikanów, a w przeciwległej nawie bocznej obraz Matki Bożej Różańcowej z połowy XVII wieku przeniesiony ze skasowanego klasztoru dominikańskiego. Pozostałe ołtarze ozdobiono kopiami obrazów różnych świętych pędzla miejscowych artystów sprzed II wojny światowej. Tak, więc dzisiaj świątynia nie przedstawia niestety, po licznych zniszczeniach w ciągu wieków, większej wartości artystycznej. W 1861 roku Potoccy sprowadzili do Łańcuta siostry służebniczki a w 1878 boromeuszki. W październiku 1900 roku odnowioną świątynię poświęcił bp przemyski Józef Sebastian Pelczar.

L i t e r a t u r a: A. Bednarczyk, Historia jednego obrazu. Tyg. Niedziela nr 41/2009 str. 8; Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, seria nowa. Tom III woj. rzeszowskie, z. 5 Łańcut i okolice opr. M. Omilanowska, J. Sito, Warszawa 1994; Łańcut : zarys rozwoju przestrzennego od powstania do współczesności : praca zbiorowa / red. Jan Malczewski Łańcut 1999 ; F. Młynek, Zdziejów parafii łańcuckiej - 1967 mps - Biblioteka Muzeum-Zamku w Łańcucie; M. Paterak, Fara w Łańcucie. Łańcut 2007.

Autor: Arkadiusz Bednarczyk

Twoja ocena: Brak Średnia: 4.6 (20 głosów)