Kościół farny pw. św. Wojciecha i św. Stanisława w Rzeszowie

Kościół farny pw. św. Wojciecha i św. Stanisława w Rzeszowie

Na miejscu dzisiejszej gotycko-barokowej fary ok. 1363 stał zapewne drewniany kościółek pw.św. Feliksa i Adaukta z fundacji Jana Pakosława ze Stróżysk h. Półkozic (rycerza i dyplomaty królewskiego, posła do Awinionu), który otrzymał miasto od polskiego monarchy. Nie można wszakże wykluczyć, że to król K. Wielki był fundatorem ok. 1346 roku kościoła pod tymże wezwaniem. Nawiązywało ono do odnowionej przez króla wawelskiej rotundy pw. św. św. Feliksa i Adaukta. Ceglana budowla mogła być kościołem typu pseudonawowego, który był bardzo popularny wśród kościołów fundowanych przez monarchę według wzorów zaczerpniętych z południowej Francji. Jan Pakosławic mógł więc tę królewską fundację dokończyć.
Kościół pod wezwaniem św. Feliksa i Adaukta pojawia się w korespondencji króla Kazimierza Wielkiego z papieżem Urbanem V. Może jednak świątynia nosiła już wcześniej wezwanie św. Wojciecha i Stanisława, a imiona św. Feliksa i Adaukta pojawiły się w związku z jakimś świętem kościelnym (odpustem) - jest to jednak tylko jedna z hipotez. Podczas pożaru miasta w 1427 r. obiekt spłonął. Prawdopodobnie ok. 1434 r. wybudowano kamienno-ceglane prezbiterium ze sklepieniem żebrowym w układzie gwiaździstym i nawę główną (co potwierdzają ostatnie badania konserwatorskie). W prezbiterium zachowało się gotyckie wejście do zakrystii. Na zewnątrz kościół opięto przyporami.Ta część obiektu jest najstarszym, nieruchomym zabytkiem miasta.

Z początkiem XVI w. kościół otoczono wałem ziemnym. W 1621 roku kościół ponownie dosięgły płomienie pożaru. Ówczesny właściciel Rzeszowa Mikołaj Ligęza podjął decyzję o odbudowie i zarazem powiększeniu istniejącej świątyni czego dokonano ok. 1623 r. W XVII w. wybudowano też wolnostojącą kwadratową dzwonnicę nakrytą kopulastym hełmem z czterema lukarnami i latarnią (Jan Chrzciciel Belotti). Nawy boczne wymurowano przed końcem XVII w. Z tego bowiem okresu mamy wiadomości o ołtarzach bocznych: "Trzech króli" (1676) i św. Jana Kantego (1682). Do 1745 roku wzniesiono 13 nowych ołtarzy późnobarokowych.

Z przykrością należy stwierdzić, że z średniowiecznego okresu nie zachował się wewnątrz świątyni żaden ruchomy zabytek.Obecnie wnętrze kościoła posiada cechy późnobarokowe i stylu regencji. Ołtarz główny z 1730 r. W centralnym polu obraz olejny: „Ukrzyżowanie” nieznanego autora, z koń. XVIII lub pocz. XIX w. Późnobarokowa belka tęczowa z krucyfiksem z I poł . XVIII w., późnorenesansowa marmurowa chrzcielnica (XVII w.), ambona w stylu rokoka (XVIII w.) Ołtarze w nawach bocznych późnobarokowe i rokokowe.

W podziemiach kościoła (obecnie niedostępnych) spoczywają osoby duchowne i dobrodzieje kościoła.Na szczególną uwagę zasługują nagrobki rodziny Rzeszowskich w lewej ścianie prezbiterium.

W ostatnich latach podjęto słuszną decyzję o regotyzacji: zewnętrznych murów prezbiterium (poprzez skucie tynków) oraz fasady głównej.Podczas prac konserwatorskich w 2008 roku okazało się, że fasada główna kościoła pochodzi także z okresu średniowiecza i posiada cechy gotyckie a nie jak przypuszczano z XVII stulecia. Z tegoż okresu pochodzi natomiast sklepienie nawy głównej; natomiast fasada kościoła składa się z ręcznie formowanych cegieł (tzw. palcówek) które charakterystyczne są właśnie dla okresu średniowiecza. Na fasadzie głównej odnaleziono także ślady po wąskim oknie zapewne ostrołukowym, które były charakterystyczne w architekturze średniowiecznej.
Na zewnątrz kościół posiada liczne tablice pamiątkowe i epitafijne poświęcone m.in. związanym z miastem znanym średniowiecznym biskupom - bp krakowskiemu J. Rzeszowskiemu i abp. lwowskiemu J. Rzeszowskiemu. W średniowieczu przy kościele działała szkoła parafialna- ok. 1406 r. wymieniono kleryka tejże szkoły Jana.

L i t e r a t u r a: A. Bednarczyk, Ślad Santi Gucciego nad Wisłokiem, Skarby Podkarpackie 7-8/2011; Dzieje Rzeszowa, Tom 1. red. F. Kiryk , Rzeszów 1994; Kościoły, klasztory i parafie dawnego Rzeszowa : materiały z konferencji naukowej zorganizowanej dla uczczenia Wielkiego Jubileuszu Chrześcijaństwa, 15-16 XI 2000 r. / red. Małgorzata Jarosińska ; Muzeum Okręgowe w Rzeszowie. - Rzeszów 2001

Autor: Arkadiusz Bednarczyk