Początki chrześcijaństwa w Przemyślu

Początki chrześcijaństwa w Przemyślu - Przemyśl od 981 roku należał do Księstwa Kijowskiego. Przed tą datą tereny te należały najprawdopodobniej do Czech a nie jak dawniej przyjmowano, do państwa gnieźnieńskiego księcia Mieszka I. Być może zależność od Czech plemienia Lędzian, które tereny te zamieszkiwało, była czysto trybutarna. Ponieważ w 974 roku utworzono diecezję praską i ołomuniecką tereny te dostały się pod zwierzchność diecezji w Ołomuńcu. Brak jednak jakichkolwiek śladów czeskiego chrześcijaństwa na terenie Przemyśla.
Gdy w 1018 roku tereny te zdobył książę Bolesław Chrobry podczas swojej II wyprawy kijowskiej, z jego polecenia wybudowano na obecnym Wzgórzu Zamkowym rotundę-palatium. Badania opublikowane w 2003 r. wykluczyły raczej by budowlę wzniesiono jeszcze za czasów Mieszka I. Rezydencja spełniała funkcje sakralno-mieszkalne. Być może wcześniej, gdy Przemyśl należał do Rusi Kijowskiej, na ziemiach tych prowadzić mógł misję chrystianizacyjną biskup misyjny Bruno z Kwerfurtu umęczony podczas wyprawy do Jaćwieży w 1009 r. Pośredniczył on podobno w zawarciu pokoju pomiędzy Rusią a Pieczyngami.

W 1031 roku Przemyśl zostaje zajęty przez Rusinów by – na krótko – w latach 1069-81 znaleźć się w rękach polskich. Od 1087 roku staje się centrum administracyjnym księstwa ruskiego a w 1119 r. książę ruski Wołodar buduje na Wzgórzu Zamkowym cerkiew pw. NMP i św. Jana. W 1412 roku cerkiew ta zostanie przekazana przez króla Władysława Jagiełłę katolikom na katedrę o. łacińskiego.

Prawdopodobnie na przełomie XII/XIII w. wybudowano dla kupców i mieszkańców obrządku łacińskiego rotundę (kościół) św. Mikołaja, której pozostałości odkryto pod prezbiterium obecnej bazyliki archikatedralnej na początku lat 60—tych ub. Wieku. Obalono też pogląd, że rotunda pochodziła z czasów króla Bolesława Śmiałego, który w II połowie XI w. zdobył miasto. Pod koniec XIX w. na wystawie archeologicznej we Lwowie prezentowano odkrytą w podziemiach obecnej katedry przemyskiej tajemniczą postać w kołpaku, z którą wiąże się hipoteza pochówku w prezbiterium kościoła Brunona z Kwerfurtu. Miała to być ważna relikwia młodego państwa piastowskiego Bolesława Chrobrego.

Po przyłączeniu do Polski zachodniej części Rusi Czerwonej w latach czterdziestych XIV w. król Kazimierz Wielki rozpoczął starania o ustanowienie tutaj organizacji kościelnej. Nie bez znaczenia była też prowadzona na tych terenach działalność misyjna zakonów żebraczych: dominikanów i franciszkanów. Nominowani zostali pierwsi biskupi. Pierwszym biskupem przemyskim został niejaki Iwan (ok. 1342 r.) po jego śmierci ok. 1351 r. mianowano Rusina Mikołaja. W bulli wydanej przez papieża Innocentego IV z r. 1353 podkreślono, że biskupstwo przemyskie zależy bezpośrednio od Stolicy Apostolskiej. Prawdopodobnie pierwsi dwaj biskupi nie objęli nigdy swojej diecezji i nie pojawili się w Przemyślu.

Początki zakonów diecezji przemyskiej datuje się na połowie XIV w. Pierwsza wzmianka o istnieniu klasztoru dominikańskiego pochodzi z 1375 roku. W tym czasie franciszkanie użytkowali już drewniany kościółek pod wezwaniem św. Piotra (pl. Czackiego). Ten właśnie kościółek po kanonicznym, oficjalnym erygowaniu biskupstwa przemyskiego bullą "Debitum pastorali officii" papieża Grzegorza XI, która weszła w skład metropolii halickiej pełnił rolę I katedry ob. łacińskiego. Stało się to po przybyciu do Przemyśla niemieckiego biskupa-franciszkanina Eryka z Winsen. Biskup Eryk przybył z diecezji Hildesheim dopiero na przełomie 1378 i 1379 roku. Podobno znał język słowiański. W r. 1679 roku kościół ten został rozebrany. W nim zapewne pochowano bpa Eryka.

Funkcję II katedry łacińskiej pełniła od końca XIV w. rotunda św. Mikołaja odzyskana od prawosławnych przez bpa Macieja Janinę (1392-1420) sekretarza królowej Jadwigi. W 1412 roku król Władysław Jagiełło przekazuje cerkiew zamkową na Wzgórzu na III katedrę łacińską. Pełni ona tę funkcję do 1460 roku. Wtedy to bp Mikołaj Błażejowski (1452-1474) podjął wraz z kapitułą decyzję o budowie nowej świątyni na miejscu rotundy św. Mikołaja. Wówczas to rozebrano cerkiew zamkową i rotundę św. Mikołaja a materiał użyto do budowy nowej katedry. IV katedra wybudowana została ostatecznie do 1559 roku. W czasie prac budowlanych w 1495 roku pożar strawił znaczną część kościoła.

L i t e r a t u r a: A. Bednarczyk, Początki chrześcijaństwa w Przemyślu, Tyg. Niedziela 51/2005;F. Kiryk, J. Krochmal, Stosunki wyznaniowe 1375-1500 w: Dzieje Przemyśla T. II cz. 1. U schyłku średniowiecza, Przemyśl 2003; J. Krochmal, Kościoły katolickie w Przemyślu w l. 1375-1412, "Rocznik Przemyski t. 32, 1996; J. Kwolek, Początki biskupstwa przemyskiego, "Nasza Przeszłość", t. 43 r. 1975.